Srpska pravoslavna crkva i vjernici danas, 19. avgusta, obilježavaju Preobraženje Gospodnje, jedan od 12 velikih Hristovih praznika.
Za ovaj dan vezani su brojni običaji, od osvećenja grožđa do narodnog vjerovanja da se od Preobraženja mijenjaju i priroda i vrijeme. Ipak, suština praznika mnogo je dublja i vezana je za jedan od najznačajnijih događaja opisanih u Jevanđelju.
Preobraženje se slavi tokom Velikogospojinskog posta, a praznična trpeza je posna, uz razrješenje na ribu i vino.
Šta se dogodilo na gori Tavor
Prema hrišćanskom predanju, Isus Hristos poveo je apostole Petra, Jakova i Jovana na goru Tavor kako bi se molio.
Tokom molitve njegovo lice zasijalo je poput sunca, a odjeća postala blistavo bijela. Pored njega pojavili su se starozavjetni proroci Mojsije i Ilija.
Iz oblaka se tada začuo glas Boga Oca koji je apostolima poručio da je Hristos njegov ljubljeni Sin i da njega slušaju.
Preobraženje je, prema crkvenom tumačenju, učenicima trebalo da otkrije Hristovu božansku slavu i učvrsti njihovu vjeru pred njegovo predstojeće stradanje.
Zato smisao ovog praznika nije samo u sjećanju na događaj na Tavoru. Preobraženje nosi i poruku da čovjek treba da se mijenja nabolje, kroz vjeru, pokajanje, ljubav, praštanje i dobra djela.
Zašto se danas osvećuje grožđe
Jedan od najprepoznatljivijih običaja Preobraženja jeste osvećenje grožđa.
Na prazničnoj liturgiji obavlja se blagosiljanje i osvećenje grožđa, koje se potom dijeli vjernicima. Tamo gdje grožđe ne uspijeva, mogu se blagosiljati drugi prvi plodovi.
Ovaj običaj povezan je sa zahvalnošću za plodove zemlje i ima svoje mjesto u bogoslužbenoj tradiciji.
U starijoj crkvenoj praksi postojalo je i pravilo da se grožđe ne jede prije nego što bude blagoslovljeno za Preobraženje, naročito u monaškim zajednicama.
„Preobražava se i voda i gora“
Pored crkvenih običaja, Preobraženje je tokom vijekova dobilo posebno mjesto i u narodnoj tradiciji.
Upravo iz nje potiče poznata izreka da se na ovaj dan „preobražava i voda i gora“.
Praznik pada u drugoj polovini avgusta, u vrijeme kada dani postaju primjetno kraći, noći svježije, a priroda polako nagovještava dolazak jeseni.
Zbog toga se nekada vjerovalo da poslije Preobraženja više nije vrijeme za kupanje u rijekama, jer voda postaje hladnija.
Ta vjerovanja dio su narodne tradicije i ne treba ih poistovjećivati s učenjem Crkve.
Šta se, prema narodnom vjerovanju, ne radi na Preobraženje
Za Preobraženje su se u različitim krajevima razvili brojni običaji koji nemaju isto značenje kao crkvena pravila.
Jedno od poznatijih narodnih vjerovanja kaže da na ovaj praznik ne treba dugo spavati preko dana kako čovjeka pospanost ne bi pratila tokom godine.
Vjerovalo se i da ne treba provesti dan u plaču i svađi, već u miru.
U nekim krajevima izbjegavalo se pretjerano trošenje novca i odlazak u kafane, jer se vjerovalo da bi takvo ponašanje moglo čovjeka pratiti i kasnije.
Ovakva vjerovanja pripadaju narodnim običajima i predanjima, a ne crkvenim zabranama.
Preobraženje kao poziv na promjenu
Dok narodna tradicija Preobraženje povezuje sa promjenama u prirodi, crkvena poruka praznika usmjerena je prije svega na promjenu čovjeka.
Mitropolit bački Irinej svojevremeno je suštinu praznika opisao kao potrebu čovjeka da neprestano nastoji da bude bolji kroz pokajanje, smirenje, dobrotu, ljubav i praštanje.
Preobraženje se slavi 6. avgusta po julijanskom, odnosno 19. avgusta po gregorijanskom kalendaru.
Za vjernike je to dan molitve i liturgijskog okupljanja, ali i podsjećanje da istinsko „preobraženje“ ne počinje promjenom godišnjeg doba, već promjenom samog čovjeka.