Vukašin Lale, nekadašnji pomoćnik direktora Vazduhoplovnog zavoda „Orao“, pokrenuo je arbitražni postupak protiv Republike Slovenije.
Slučaj će odlučiti sudbinu duga od oko 13,6 miliona KM u vezi sa vojnim projektom realizovanim u Libiji.
Spor koji je pokrenut pred Međunarodnim centrom za rješavanje investicionih sporova (ICSID) proizlazi iz poslovnog odnosa iz osamdesetih godina prošlog vijeka, koji je uključivao Zavod „Orao“ i slovenačku kompaniju Smelt International.
Kako su 2006. godine pisali slovenački mediji, Smelt International (danas GIO Tehnika) angažovao je osamdesetih godina Zavod „Orao“ u vezi sa vojnim projektom realizovanim u Libiji.
Nakon spora i raskida saradnje, 1991. godine sud u Beogradu presudio je da Smelt duguje „Orlu“ osam miliona dolara. Već 2006. godine mediji u Sloveniji pisali su da taj iznos sa kamatama iznosi čak 20 miliona dolara.
Detektoru su u pisanom odgovoru krajem jula 2026. godine iz Državnog pravobranilaštva Slovenije naveli da je dug kasnije proglašen zastarjelim.
Arbitražni postupak, kojim pokušava da naplati taj dug, a koji je pokrenuo Vukašin Lale, evidentiran je 24. juna ove godine u registru ICSID-a, tijela koje djeluje u okviru Svjetske banke u Vašingtonu.
Laleta u ovom slučaju zastupa advokatska kancelarija Ignjačević-Todorović iz Beograda, koja je u pisanom odgovoru potvrdila da je arbitraža protiv Slovenije pokrenuta zbog postupanja slovenačkih organa i sudova u vezi sa priznanjem i izvršenjem arbitražne odluke.
„Prema stavu tužioca, način na koji su vođeni i okončani postupci izvršenja u Sloveniji, uključujući odluke kojima je izvršenje onemogućeno, doveo je do povrede obaveza Republike Slovenije prema međunarodnom ugovoru o zaštiti investicija. Tužbeni zahtjev se, između ostalog, zasniva na navodnoj povredi standarda pravičnog i ravnopravnog tretmana i uskraćivanju pravde“, navodi se.
U odgovoru se dodaje da ICSID tribunal neće postupati kao žalbeni sud u odnosu na slovenačke sudove niti će jednostavno ponovo odlučivati o primjeni slovenačkog prava.
Njegov zadatak, kako se navodi, biće da utvrdi da li je postupanje koje se pripisuje Republici Sloveniji predstavljalo povredu njenih međunarodnopravnih obaveza prema investitoru.
Pored iznosa od oko 13,5 miliona KM, tužilac zahtijeva i kamatu, kao i naknadu troškova arbitražnog postupka, navode advokati Milica Ignjačević i Aleksandar Todorović.
„Zbog toga se navedeni iznos ne može smatrati konačnom ukupnom vrijednošću spora, budući da će ukupan iznos zavisiti i od obračuna kamate do dana eventualne isplate, kao i od odluke tribunala o troškovima.“
Predmet je u početnoj procesnoj fazi, odnosno u fazi konstituisanja arbitražnog tribunala.
Pozadina spora
Pozadina spora je način na koji su slovenački sudovi primijenili pravila o zastarjelosti.
Prema stavu tužioca, koji prenosi advokatska kancelarija, ne radi se samo o neslaganju sa ishodom jednog domaćeg sudskog postupka, već o tome da je cjelokupno postupanje u vezi sa izvršenjem arbitražne odluke onemogućilo djelotvornu zaštitu i ostvarenje prava koja proizlaze iz te odluke.
„Republika Slovenija će imati mogućnost da iznese svoje argumente, uključujući argumente koji se odnose na zastarjelost i postupanje domaćih sudova. Da li je to postupanje dostiglo prag povrede međunarodnog prava predstavlja pitanje o kojem će, nakon razmatranja argumenata i dokaza obje strane, odlučivati arbitražni tribunal.“
Državno pravobranilaštvo Slovenije potvrdilo je da je Vukašin Lale postupak pokrenuo na osnovu Sporazuma između Bosne i Hercegovine i Republike Slovenije o uzajamnom podsticanju i zaštiti ulaganja (BIT).
Vukašin Lale u telefonskom razgovoru nije želio detaljnije govoriti o ovoj temi, upućujući novinare na advokate koji ga zastupaju.
Kako je „Orao“ radio u Libiji?
Vojni analitičar Hamza Višća podsjeća da je namjenska industrija bivše Jugoslavije (SFRJ) imala širom otvorena vrata za prodaju naoružanja, a JNA za pružanje obuke i demonstraciju upotrebe naoružanja i opreme u zemljama širom svijeta, te da je sa Libijom imala posebno razvijene odnose.
„I firme van namjenske industrije jednako su izvodile ozbiljne projekte za potrebe vojnih i civilnih organa vlasti u zemlji domaćina, od brana i fabrika vode do dalekovoda, podzemnih objekata i skladišta. Moglo se desiti da posao sklopi subjekt iz namjenske industrije, a da izvođenje ili dio radova povjeri civilnoj firmi iz Jugoslavije, ali i iz drugih zemalja.“
Za slučaj arbitraže Vukašina Laleta protiv Slovenije kaže da je moguće da novi vlasnik firme pokreće arbitražni postupak ako je prilikom kupovine „Orla“ evidentiran taj dug.
„Ima i onih koji kupuju (jeftino) tuđe dugove i u procesima arbitraže ih naplaćuju. Subjekti namjenske industrije sklapali su poslove po osnovu međudržavnih sporazuma o saradnji, pa i u oblasti namjenske industrije“, naveo je Višća.
On je podsjetio da je sporazume u oblasti vojne saradnje i namjenske industrije najčešće potpisivao savezni sekretar za odbranu.
Vojni analitičar Berko Zečević, objašnjavajući tadašnju praksu, rekao je da su ugovori prema kojima su preduzeća iz bivše Jugoslavije radila u Libiji išli preko Savezne direkcije za promet robom – Yugoimporta – u Beogradu.
„Znači, to je ta institucija koja je kontrolisala sve – ugovore, novac, zastupanje… Nije se mogao sklopiti nikakav ugovor između bilo koje firme koja se bavila vojnim proizvodima, a da to ne ide preko Yugoimporta. Oni su u okviru sebe imali Narodnu banku, vojnu banku, i sklapali su se ugovori. I sav novac prvo dođe u tu banku, pa onda neko vrijeme provede u toj banci, i onda se kasnije vrši raspodjela“, naveo je on.
Kako je dodao, u republikama su postojale pojedine firme koje su predstavljale niži nivo u tom sistemu.
„Taj niži nivo je onda sa SDPR-om pregovarao o tome, o zastupanju i nezastupanju određene firme u republici za posao za koji garantuje Jugoslavija“, rekao je Zečević.
Spor nakon raspada Jugoslavije
Prema njegovim riječima, raspadom bivše Jugoslavije pokrenut je i spor.
„Ali ne može pojedinac pokrenuti spor. Izvršeno je razgraničenje između država, šta kojoj državi pripada, bar ono čega se ja sjećam kada je riječ o dugovima koji su ostali prema nekoj državi“, rekao je on.
Komentarišući činjenicu da je postupak sada pokrenuo pojedinac, Zečević smatra da je riječ o spornom slučaju.
„To je sve muljavina. Ako je ‘Orao’ bio angažovan, onda je zato SDPR pregovarao sa ovom slovenačkom firmom koja je ugovorila posao koji je opet SDPR nadzirao. I ovaj čovjek apsolutno ne može da se pojavi, nema osnov za to, nikakav“, smatra Zečević.
Dodao je da bi drugačije bilo jedino ako „postoji svjestan sistem da se dobiju neke pare“.
„Da se zatvori neki krug. Nečega“, rekao je on.
Istorijat bijeljinskog „Orla“
Vazduhoplovni zavod „Orao“ osnovan je 1944. godine u Pančevu kao radionica za popravku avionskih motora.
U Rajlovac kod Sarajeva preseljen je 1949. godine, a tokom narednih decenija specijalizovao se za remont turbomlaznih motora.
Dobio je licencu za proizvodnju i remont motora Viper, koji su ugrađivani u avione Orao i Galeb, kao i motora za MiG-21.
Kompletna oprema, mašine i tehnička dokumentacija dislocirani su iz Rajlovca, a od 1996. godine Zavod nastavlja rad u Bijeljini, gdje se i danas nalazi.
Ranije osuđeni zbog izvoza opreme u Irak
Prema pisanju medija, u julu 2004. godine Osnovni sud u Bijeljini osudio je šest rukovodilaca „Orla“ i pet carinika zbog ilegalnog izvoza naoružanja i opreme u Irak.
Među osuđenima bili su i Vukašin Lale, koji je tada osuđen na pet mjeseci zatvora, te bivši direktor Zavoda Milan Prica, koji je osuđen na 18 mjeseci zatvora.
Vlada Republike Srpske nedavno je odlučila da proda udio u fabrici namjenske industrije „Orao“ iz Bijeljine.
Iz „Orla“ do završetka teksta nisu odgovorili na pitanja Detektora o arbitražnom postupku koji je pokrenuo Vukašin Lale, niti da li kompanija učestvuje u ovom ili nekom drugom postupku.