Amerikanac Luis Dž. Krišok je prvi diplomata koji je postavljen na čelo OHR-a u svojstvu vršioca dužnosti visokog predstavnika, što je posljedica sve dubljeg jaza između Vašingtona i Brisela u pogledu na protektorat u BiH, a analitičari ne vjeruju da će u toj fotelji ostati samo 14 dana kao privremeno rješenje.
Ozbiljnije polemike o visokom predstavniku otvorene su u maju nakon što je Kristijan Šmit, koji od dolaska u OHR 2021. nema podršku Srpske, jer nije imenovan u skladu sa Dejtonskim sporazumom, podnio ostavku, kao i sjednice Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija (SB UN) na kojoj je potvrđen novi pogled SAD na Kancelariju visokog predstavnika (OHR).
Neimenovanje novog visokog predstavnika na zasjedanju PIK-a 3. i 4. juna, uz povišen ton u komunikaciji između SAD i Evrope po završetku, produbilo je rascjep u međunarodnoj zajednici u pogledu na OHR do te mjere da su SAD upozorile da bi mogle preispitati ulogu u međunarodnom prisustvu u BiH.
U susret sjednici otkriveno je da je Antonio Zanardi Landija, italijanski diplomata, favorit SAD, a Rene Trokaz, kojeg je predložila Francuska, uz podršku Njemačke i Velike Britanije, kandidat EU, ali odluke nije bilo.
Da stavovi ključnih igrača nisu približeni potvrđuje i epilog posljednje sjednice PIK-a, u utorak u Sarajevu, nakon koje je saopšteno da će OHR prvi put u tridesetogodišnjoj istoriji voditi vršilac dužnosti.
DO 14. JULA
Taj posao je formalno pripao Krišoku, uz najavu da će obavljati funkciju, da bi bio obezbijeđen kontinuitet rada OHR-a do imenovanja novog visokog predstavnika, a taj proces bi trebalo da bude okončan najkasnije do 14. jula.
Krišok, dojučerašnji prvi zamjenik visokog predstavnika i supervizor za Brčko distrikt, juče je zvanično preuzeo dužnost od Šmita.
– Sprovodiću mandat u skladu s Opštim okvirnim sporazumom za mir i ovlašćenjima povjerenim visokom predstavniku – izjavio je Krišok.
Krišok je, naime, prvi američki diplomata koji će biti u fotelji visokog predstavnika u istoriji OHR-a, jer je do sada važilo pravilo da je visoki predstavnik diplomata iz evropskih zemalja, a zamjenik osoba iz Amerike.
ŠTA KAŽU ANALITIČARI
Analitičari su još nakon majske sjednice SB UN ukazivali na to da ime nije ni važno koliko način djelovanja OHR-a, posebno u vezi sa kontroverznom primjenom takozvanih bonskih ovlašćenja.
Aktuelni momenat i postavljanje Krišoka na čelo OHR-a, prema riječima sagovornika „Glasa“, pokazuje da Amerika zadržava stav i moć, poraz Evrope na ovom polju te da se, možda i najozbiljnije do sada nazire kraj postojanja te Kancelarije koja BiH prati još od Dejtonskog mirovnog sporazuma.
Politički analitičar iz Beograda Aleksandar Pavić smatra da nisu veliki izgledi da u ostavljenom roku bude postignut kompromis.
– Nisu slučajno Amerikanci tražili od Šmita da podnese ostavku. Jasno je da su odustali od projekta izgradnje nacija širom sveta, tako da sigurno nisu zainteresovani da imaju novog kolonijalnog upravnika u BiH, a to je upravo ono što Evropljani, s druge strane, žele. Oni žele kontrolu nad BiH na koju gledaju kao na plen koji moraju da zadrže po svaku cenu, pa makar i na silu – kategoričan je Pavić u izjavi za „Glas“.
Kaže da bi morala da se desi neka velika trgovina iza zatvorenih vrata da bi se tu nešto promijenilo.
– Mislim da Amerikanci neće prihvatiti da se vrate stvari na staro, kao ni Srpska, Rusija i Kina. Čak i kada bi unutar zapadnih sila došlo do nekog trulog kompromisa, opet ne bismo mogli da imamo nekog Šmita, jer bi prvo Srpska insistirala na tome da to treba da prođe Savet bezbednosti, kao i Rusije. Čak i ako bi došao neko ko bi imao neki mandat da nastupa kao prethodnici, to više ne bi bilo moguće i ne bi imao više taj autoritet – ocijenio je Pavić.
Krišok bi, s druge strane, mogao da bude više od privremenog rješenja i korak ka gašenju OHR-a, iako to nema blagoslov sadašnjih evropskih sila.
– To što je on imenovan, makar i na 14 dana, znači da povratka na staro više nema. Trendovi su takvi da OHR odlazi polako prema zalasku sunca, kao u vesternima. Da li će to biti, onako, uz romantičnu muziku ili ne, to ne znamo još, ali definitivno kraj može da se vidi – zaključio je Pavić.
Magistar međunarodnih odnosa i ekonomske diplomatije Lučiano Kaluža za „Glas“ kaže da je očigledno da Evropa, na primjeru BiH, pokazuje mišiće.
– To je igra sa očekivanim rezultatom. Jasno je da SAD od početka imaju plan kako će se razvijati procedura i pokazale su se sposobnijim u realizacije politike – rekao je Kaluža.
Ipak, kaže, i ovaj privremeni rasplet situacije nosi notu tragedije.
– I 30 godina nakon rata imamo stranog kolonijalnog namjesnika. Krišok će ostati na poziciji onoliko dugo koliko SAD budu principijelne u svojoj politici i neće dozvoliti Evropi da im pomrsi planove. EU je, zapravo, svojim pogrešnim odlukama nametnula Amerikanca za „privremenog“ visokog predstavnika – zaključio je Kaluža.
Pravnik Ognjen Tadić juče je poručio da Srpska želi da vidi v.d. visokog predstavnika kao prelaznu fazu ka zatvaranju OHR-a.
– Najvažnija vijest je da su konačno prestali pokušaji uzurpacije funkcije visokog predstavnika od njemačkog državljanina Kristijana Šmita i da on nakon dugog i neslužbenog puta odlazi kući. Uloga Krišoka očigledno će biti administrativne prirode, što, valjda, podrazumijeva da nema tzv. bonska ovlaštenja – poručio je Tadić.
TEOLOG
Luis Dž. Krišok je prije imenovanja u OHR-u avgustu 2024. bio saradnik Stejt departmenta na Institutu pri Međunarodnom centru za naučne radnike u Vašingtonu te zvaničnik SAD za Arktik.
– Prije stupanja na dužnosti u Stejt departmentu predavao je sociologiju na Uralskom državnom univerzitetu i bio zamjenik direktora Projekta građanskog obrazovanja u Rusiji – stoji u biografiji na stranici OHR-a.
Krišok je diplomirao teologiju, magistrirao sociologiju, a posjeduje, kako piše, radno poznavanje bosanskog/srpskog/hrvatskog, ukrajinskog i ruskog jezika.
Dosadašnji visoki predstavnici:
- Karl Bilt (1995 – 1997) Švedska
- Karlos Vestendorp (1997 – 1999) Španija
- Volfgang Petrič (1999 – 2002) Austrija
- Pedi Ešdaun (2002 – 2006) Ujedinjeno Kraljevstvo
- Kristijan Švarc-Šiling (2006 – 2007) Njemačka
- Miroslav Lajčak (2007 – 2009) Slovačka
- Valentin Incko (2009 – 2021) Austrija
- Kristijan Šmit (Njemačka) bez rezolucije SB UN u fotelji bio od 2021. do juče
