Banjaluka 1969: Zemljotres koji je zauvijek promijenio grad

BANJALUKA – Žrtve, oštećene zgrade i ulice zatrpane ruševinama, gradski sat zaustavljen u trenutku razornog udara zemljotresa, postali su simboli katastrofe koja je 27. oktobra 1969. godine promijenila Banjaluku i ostavila dubok trag u kolektivnom pamćenju njenih stanovnika.

Zemljotres u Banjaluci 1969. godine: Najvažnije činjenice

• Zemljotres je pogodio Banjaluku 26. i 27. oktobra 1969. godine.
• Magnituda najrazornijeg udara iznosila je 6,6 jedinica Rihterove skale.
• Decenijama se navodilo 15 poginulih i oko 1.100 povrijeđenih, dok su novija istraživanja donijela dodatna saznanja o žrtvama.
• Oštećeno je oko 36.276 stanova, a hiljade stambenih jedinica nalazile su se u teško oštećenim ili uništenim objektima.
• Obnova nakon katastrofe ubrzala je razvoj novih naselja, infrastrukture i univerzitetskog života Banjaluke.

Magnituda 6,6 i razorni udari zemljotresa

Zvanični podaci govore da je magnituda zemljotresa koji se desio u Banjaluci iznosila M=6,6 jedinica Rihterove skale. Vesna Šipka, samostalni stručni saradnik za planove zaštite i spasavanja u dijelu rizika od zemljotresa, navodi da je to najjači zemljotres sa epicentrom na teritoriji Bosne i Hercegovine i jedan od najjačih u bivšoj Jugoslaviji.

Ona ističe da je zemljotres imao neuobičajeno jak prethodni udar dan ranije, te da mnoge građevine nisu bile građene po aseizmičkim standardima, jer se ta oblast razvila tek nakon zemljotresa u Skoplju 1963. godine.

Žrtve zemljotresa: Nova saznanja i verifikacija podataka

Decenijama se u javnosti navodilo 15 smrtno stradalih i oko 1.100 povrijeđenih, ali nije postojao zvaničan dokument sa tačnim podacima. Na osnovu naučnog istraživanja izvršena je detaljna provjera i verifikacija spiskova žrtava, uz nova saznanja o osobama koje su naknadno preminule usljed povreda.

30. jula je postavljena spomen-ploča sa 14 imena žrtava, od kojih je pet identifikovano kroz ovo istraživanje. Postoje podaci o još nekoliko stradalih, ali se čeka potvrda porodica radi konačne verifikacije.

Teške posljedice po stanovništvo i grad

Zemljotres je praktično razorio grad, srušivši ili teško oštetivši tri četvrtine školskih objekata. Zbog toga je 10.000 školske djece sa nastavnicima napustilo grad i školsku godinu 1969/70. završilo u drugim gradovima bivše Jugoslavije. Brojni stambeni, industrijski i trgovački objekti su oštećeni, a medicinski i socijalni objekti srušeni.

Nakon glavnih udara uslijedila je serija naknadnih udara, a zimu je pratila oštra hladnoća, kiša i snijeg, što je dodatno ugrozilo preživjele. Zimu 1969/70. pratila je i epidemija gripa i drugih bolesti, što je opteretilo zdravstveni sistem i privredu.

Seizmička aktivnost banjalučkog područja i rizik od novih zemljotresa

Banjalučko područje je seizmogeno. Prema Seizmotektonskoj karti Republike Srpske iz 2018. godine, u zoni se u prosjeku događa jedan slabiji zemljotres Mw=3,5 godišnje, a svakih 10 godina jedan jači Mw=4,6. Rušilački zemljotresi magnituda Mw >6 očekuju se svakih 180 godina, sa intenzitetom do IX stepena Merkalijeve skale.

Istorija Banjaluke između katastrofa i obnove

Istoričar Vladan Vukliš navodi da su prirodne katastrofe često trenuci koji prekidaju istorijski tok, mijenjajući fizičko okruženje i svakodnevicu. Banjaluka je kroz vijekove bila oblikovana ratovima, požarima i rušenjima. Zemljotres 1969. predstavljao je veliki prekid u razvoju grada, koji je do tada prolazio kroz intenzivnu urbanizaciju i industrijski razvoj.

Posljedice zemljotresa nisu samo razaranja, već i procesi obnove i razvoja koji su uslijedili. Grad je nastavio da se razvija, a zemljotres je postao dio njegovog urbanog identiteta.

Više od 36.000 oštećenih stanova u Banjaluci

Prema Vuklišu, oko 36.276 stanova bilo je oštećeno, od čega je 20.974 bilo u teško oštećenim objektima, a 4.010 u potpuno uništenim zgradama predviđenim za rušenje. Banjaluka je tada imala oko 75.000 stanovnika, a nakon zemljotresa broj stanovnika se udvostručio do 1981. godine.

On navodi da je bilo žrtava u oba veća zemljotresa, ali da je odluka da 27. oktobar bude neradni dan za škole spasila mnoge živote. Pomoć je stizala iz cijele Jugoslavije i Evrope.

Srušene škole i nestanak simbola starog grada

Dr Danilo Kovač, naučni saradnik Instituta za savremenu istoriju i docent na Filozofskom fakultetu u Banjaluci, ističe da su najviše stradale škole, među kojima i čuvena banjalučka realka, čije je miniranje bilo zakazano za 31. januar 1970. godine. Hiljade građana su došle da odaju počast školi.

Među zgradama za rušenje bile su i hotel „Bosna“, Okružni sud, Studentski dom, stambena zgrada „Titanik“ u centru grada i druge.

Obnova Banjaluke i razvoj novih naselja

Pomoć iz tadašnje države i inostranstva omogućila je brz oporavak i napredak grada. Nastala su nova naselja Nova varoš, Borik, Starčevica i Paprikovac, otvorene su brojne firme, autobuska stanica, Klinički centar, a od 1975. godine Banjaluka je postala jedan od univerzitetskih centara bivše države.

Grad je ubrzo nakon zemljotresa imao gotovo 124.000 stanovnika.

Izvor: RepublikaSrpska.net